آتشكده چهارقاپي

            چهار قاپو يا چهار قاپي به معني چهار در ، از جمله آتشكده هاي زمان ساساني در شهر مرزي قصرشيرين است . اين آتشكده از نوع آتشكده هايي است كه داراي دالان طواف بوده ولي متأسفانه در اثر مرور زمان رواق آن فرو ريخته است ولي با اين وجود در برخي از قسمت ها آثاري از آن ديده مي شود . اين آتشكده عبارت است از اتاقي مربع شكل به ابعاد 25*25 متر كه داراي سقفي گنبدي شكل به قطر 16 متر بوده ولي متأسفانه اكنون اثري از آن باقي نمانده است و تنها بقاياي گوشواره ها در چهار گوشه آن ديده مي شود . اين اتاق مربع شكل داراي چهار درگاه ورودي است كه به رواق اطراف فضاي مركزي منتهي مي شوند . در اطراف اين بنا مجموعه اتاق ها و فضاهايي وجود دارد كه بخش هايي از آنها در نتيجه كاوش هاي باستان شناختي سال هاي اخير شناسايي شده است . اين بنا با استفاده از مصالح محلي از قبيل لاشه سنگ و ملاط گچ ساخته شده است . البته گنبد بنا آجري بوده است .

اگرچه اكثر باستان شناسان اين بنا را آتشكده اي از زمان خسرو پرويز پادشاه ساساني مي دانند ولي برخي نيز آن را كاخي از همان زمان مي دانند.

قصر شيرين

بناي‌ تاريخي « چهارقاپو » در شهرستان قصرشيرين در دوران حكومت ساسانيان به‌عنوان تفرجگاه و محلي براي تفريح و خوشگذراني شاه و درباريان به دستور « خسرو پرويز » پادشاه ساساني احداث شده است .

اين بناي تاريخي شامل « كاخ شيرين » ، كاخ « خسرو » و « آتشكده » مي‌باشد . و همچنين محوطه اطراف آن در شهر قصرشيرين به‌عنوان « مجموعه ساساني » خوانده مي‌شود .

برخي از كارشناسان ميراث فرهنگي معتقدند : « خسروپرويز » پادشاه ساساني اين مجموعه را براي معشوقه خود  « شيرين » در منطقه خوش آب و هوا و گرمسير قصرشيرين براي استفاده در فصل زمستان « ييلاق » بنا نهاده است از سوي ديگر بر اساس بعضي روايات محلي ، مجموعه ساساني توسط « خسرو پرويز » به‌عنوان محلي خوش آب و هوا و امن به‌دور از جنگ و مسايل سياسي حكومت ، براي استراحت و اقامت « شيرين » ساخته شده است .

سبك معماري اين بنا سنتي است و مجموعه ساساني و محوطه اطراف آن در حدود 78 هكتار وسعت دارد .

اطاق و بناي اصلي كاخ خسرو در مجموعه ساساني 190 متر مربع و كاخ شيرين نيز 150 مترمربع وسعت دارد . در ابتداي كاخ شيرين بناي چهار طاقي قرار دارد كه به « آتشكده » معروف است و اين بنا در زميني به‌وسعت حدود  25 مترمربع و با چهار دروازه در طرفين آن احداث شده است . در چهار گوشه اطاق آتشكده گوشواره‌هاي طاقي شكلي وجود داشته كه متاسفانه اين چهار اثر زيباي هنري براثر مرور زمان از بين رفته است . سقف اين بنا گنبدي شكل بوده و به‌نظر مي‌رسد كه در اطراف اطاق راهرو‌هايي نيز وجود داشته كه به‌مرور زمان از بين رفته‌اند .

عرض دهانه اين آتشكده بيش از 16 مترمربع است و درب آن از سنگ تراشيده شده كه در ساخت بنا از مخلوط ماسه و آهك استفاده شده است .

« خسروپرويز » فصل زمستان را همراه « شيرين » ( كه از او به‌عنوان برادرزاده بانوي ارمن ياد مي‌شود ) در اين مجموعه در منطقه گرمسيري قصرشيرين به‌استراحت ، شكار و تفريح مي‌پرداخت . منطقه قصرشيرين در مسير بزرگترين محور ارتباطي آسيا « راه ابريشم » قرار داشته و به‌همين لحاظ از رونق اقتصادي خاصي بهره‌مند بوده است

فرضيه باستان شناسان و پژوهشگران درباره آتشكده چهارقاپي يا چهارتاقي در قصر شيرين كرمانشاه به اثبات نرسيده است ، اگرچه هيچ دليلي براي رد كردن ادعاي باستان شناسان پيشين در مورد ساساني و مذهبي بودن بنا وجود ندارد، با اين وجود باستان شناسان امروز با فرضيه ديگري مبني بر ساخت اين بنا در دوران اسلامي مواجهند. آتشكده چهارتاقي، كاخ خسرو، بان قلعه و كاروانسراي صفوي از آثاري بودند كه در اثر جنگ به طور كامل يا نيمه كامل ويران شدند.

میراث استان ها _ فرضيه باستان شناسان و پژوهشگران درباره آتشكده چهارقاپي يا چهارتاقي در قصر شيرين كرمانشاه به اثبات نرسيده. گر چه هيچ دليلي نيز براي رد كردن ادعاي باستان شناسان پيشين در مورد ساساني و مذهبي بودن بنا وجود ندارد با اين وجود باستان شناسان امروز با فرضيه ديگري مبني بر ساخت اين بنا در دوران اسلامي مواجهند.
قصر شيرين، در استان مرزي كرمانشاه، در طول 8 سال دفاع مقدس، يكي از شهرهايي بود كه تقريبا به طور كامل ويران شد. آثار تاريخي اين شهرستان هم مانند خانه هاي مردمان كرمانشاه آسيب هاي فراواني ديدند. آتشكده چهارتاقي، كاخ خسرو، بان قلعه و كاروانسراي صفوي از آثاري بودند كه در اثر جنگ به طور كامل يا نيمه كامل ويران شدند.
ستاد بازسازي مناطق جنگي در طول سال هايي كه به آواربرداري، ساخت و ساز و سامان دهي وضعيت آسيب ديدگان جنگ مشغول بود، از كنار بناها و آثار تاريخي نيز به سادگي نگذشت. گروهي متشكل از متخصصين تاريخ و باستان شناسي، در بهار 68 عازم كرمانشاه شد تا آثار تاريخي اين منطقه را بازشناسي كنند.
نخستين فعاليت انجام شده روي بناي چهارقاپي تنها به خالي كردن محوطه بنا از آوار و خاك برداري و حفاري اوليه محدود شد. سال 1370 حفاري هاي وسيع تري در داخل و خارج از محوطه چهارتاقي صورت گرفت. حفاري هاي انجام شده ترديدي را براي باستان شناسان در زمينه تاريخ گذاري و نوع كاربري بنا ايجاد كرد.
ناصر نوروز زاده چگيني، مسئول بخش تاريخ پژوهشكده باستان شناسي كه در حال حاضر براي انجام فعاليت پژوهشي و حفاري در قصر شيرين برنامه ريزي مي كند، درباره بناي چهارقاپي به «ميراث خبر»، گفت: «اين بنا از سنگ و ملات گچ ساخته شده و داراي گنبد خانه مركزي است. گنبد بنا آجري است. چهار درگاه، ورود به بنا را امكان پذير مي كند. اطراف گنبدخانه نيز راهرو يا رواقي قرار گرفته است. حياط مركزي و حياط هايي كه در طرفين آن قرار گرفته بودند، طبق نقش هاي پيشين بنا وجود داشته و قبل از انقلاب تخريب شده بودند.»
حفاري هاي انجام شده در بناي چهارقاپي، اطلاعات متفاوتي از نظر معماري و تاريخ گذاري اثر در اختيار كارشناسان قرار مي دهد. ناصر چگيني، كه در سال هاي پس از جنگ، بناي معروف به آتشكده چهارقاپي را از آوار زدوده بود، درباره اين اطلاعات گفت: «اين بنا از نظر معماري و نحوه چيدمان سنگ ها براي بررسي ساخت و ساز و معماري در اواخر دوره ساساني و اوايل اسلامي، بنايي با اهميت و شاخص است. نوع چيدمان سنگ ها در اين بنا و نحوه كاربري سنگ و گچ در آن، ويژگي اصلي اين بنا در مقايسه با ساير بناهاي هم دوره يا قبل تر است. قطر دايره گنبد اين بنا نيز نسبت به ساير گنبدهاي هم دوره يا نزديك به اين زمان، بزرگ تر است. گوشواره هاي از بين رفته آن نيز مي توانست اطلاعات ارزشمندي در مورد نوع گوشواره ها در ساير آثار ساساني در اختيار پژوهشگران قرار دهد. اما حفاريات محدود ما در اين منطقه، ترديدي را در زمينه ساساني بودن بنا به وجود آورده است. البته هنوز دليلي براي رد كردن نظريات پيشين وجود ندارد و حفاري هاي آينده مي تواند اطلاعات بيشتري در اختيار ما قرار دهد. اما كشف رواق ها و ستون ها در محوطه پيراموني اثر و مقايسه آن با بنايي مانند كاخ اخيدر (اخيذر) در شمال بغداد، اسلامي بودن بنا را محتمل مي سازد.»
آتشكده ساساني يا كاخ اوايل اسلامي چهارتاقي يا چهارقاپي، جزو مجموعه آثاري طبقه بندي شده است كه در محور كرمانشاه به قصرشيرين قرار دارد. در حال حاضر اين محور، به عنوان پروژه اي ملي تعريف شده است.
تاكنون حريم اين بنا شناسايي و حفاظت شده است و باستان شناسان تلاش مي كنند تا قدمت و نوع كاربري اثر را روشن تر نمايند. پاييز يا زمستان امسال «ناصر نوروز زاده چگيني» سرپرستي هياتي را بر عهده خواهد داشت كه با كاوش هاي خود در اين منطقه هويت واقعي بناي معروف به آتشكده چهارقاپي را مشخص خواهند كرد.
بناي تاريخي چهارقاپي احتمالا همزمان با نفوذ عثماني ها در اين منطقه به اين نام خوانده شده است. اين بنا در قرون چهارم و پنجم هجري قمري از سوي دامداران و صنعتگران به عنوان سكونت گاه كوتاه مدت مورد استفاده بوده است. رسيدگي به ساير بناها و آثار قصرشيرين و كرمانشاه، بستگي به چگونگي پيشرفت كار در بناي چهارتاقي دارد.

تهران _۱۳اسفند 1383 _ ميراث خبر:
گروه استان ها: متراژ دقيق زمين هاي موجود در محور ساساني كرمانشاه – قصر شيرين، مالكين هر قطعه زمين يا ملك و نوع كاربري آنها با تهيه نقشه هاي توپوگرافي كه در اين محور در حال تهيه است، مشخص مي شود.
اين اقدام، آزادسازي حريم آثار متعدد اين محور و جلوگيري از انجام تخلف در حريم آثار تاريخي را در آينده ساده تر مي كند.
«يوسف مرادي» مدير پروژه بزرگ محور ساساني كرمانشاه – قصرشيرين، درباره اقدامات انجام شده براي نقشه برداري و مستندنگاري دقيق زمين هاي موجود در اين محور گفت: «نقشه هاي توپوگرافي در حال تهيه از اين منطقه، تمام عوارض سطح زمين را در مقياس هاي 1:100، 1:200، 1:500، 1:2000 و 1:5000 در اختيار ما قرار مي دهد. به اين ترتيب مطالعه آثار مختلف موجود در اين محور به سادگي امكان پذير خواهد بود. نقشه هاي كاداستر نيز نوع كاربري زمين ها،‌ متراژ دقيق آنها و مالكين هر يك را مشخص مي كند.»
به گفته «مرادي»،‌ نقشه هاي كاداستر، يكي از بهترين راه هاي مستندسازي كامل يك منطقه به شمار مي رود. از طريق اين نقشه، نوع كاربري زمين ها اعم از مسكوني، تجاري، زراعي يا باير بودن آنها، همچنين متراژ دقيق هر يك، مالكيت آنها و ساير مشخصات موردنياز در اختيار كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري قرار مي گيرد.
بناي پاتاق يا ويژمنيژه، كاخ خسرو يا عمارت اعياني قصر شيرين،‌ سيستم آبرساني فيروزآباد، آتشكده چهارقاپي و مجموعه بان قلعه، از جمله آثار محور ساساني كرمانشاه – قصر شيرين محسوب مي شوند.
تهيه نقشه از اين آثار، تا پايان سال جاري به اتمام مي رسد و به تكميل پرونده ثبت جهاني اين آثار كمك خواهد كرد

تهران _ 17 اردیبهشت 1384 _ میراث خبر


گروه استان‌ها: بنای تاریخی بام قلعه قصرشيرين كه به دليل بي‌توجهي در طول سال‌هاي گذشته و تبدیل شدن به بازار میوه و تربار آسیب های زیادی دیده بود، سامان‌دهي و مرمت شد.


بنای ساسانی بام قلعه از بناهاي شاخص محور تاريخي كرمانشاه _ قصرشيرين است که در شهر قصر شيرين و روي سكويي جای گرفته است.


«داريوش فرماني»، مدير سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري قصر شيرين ،گفت: «باتوجه به اینکه شهرداري عرصه اين قلعه تاريخي را به بازار ميوه فروشان واگذار كرده بود با پيگيري‌هايي كه از طريق مراجع قضايي انجام داديم توانستيم بازار را آزاد سازی کرده و كار سامان‌دهي آن را انجام دهیم.»


وي با اشاره به اینکه این بنا و اطراف آن به به حلبي‌آباد تبديل شده بود، گفت : «كار سامان‌دهي این بنا شامل ديواركشي، نرده‌كشي، نظافت، شن‌ريزي و نقشه‌برداري قلعه بود.»


کار سامان دهی بنای بام قلعه هفته گذشته به پايان رسيد.

با توجه به اینکه این بنا در سال های گذشته آسیب های فراوان دیده و هیچ گونه مطالعه ای در آن انجام نشده است کارشناسان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری كاوش در اين قلعه ساساني را دستور كار قرار داده اند.

در كاربري مذهبي و ساساني بودن اين آتشكده ترديد است.در اين محوطه اراضي براي ساخت آپارتمان انتخاب شده و پي آن را نيز حفاري كرده بودند كه ادامه اين كار از سوي سازمان ميراث فرهنگي متوقف شد.

ميراث خبر، گروه استان ها _ آتشكده چهارقاپي قصر شيرين پس از اتمام عمليات ساماندهي محوطه بنا، براي كاوش احتمالي در زمستان سال جاري آماده شد. در حال حاضر سنگرسازي هاي زمان جنگ تحميلي 8 ساله به جز يك مورد به عنوان ميراث دفاع مقدس از محدوده اين سازه ساساني يا اسلامي حذف شده اند.
آتشكده چهارقاپي يا چهارتاقي قصر شيرين، جزو آثاري است كه در جريان جنگ تحميلي آسيب هاي فراواني ديده است. اين بنا كه در كاربري مذهبي و دوره ساساني آن ترديد وجود دارد، هم اكنون از تمامي عناصر زايد پاكسازي شده و براي كاوش هاي احتمالي آماده شده است.
«يوسف مرادي» مدير پروژه بزرگ محور ساساني كرمانشاه _ قصر شيرين درباره اقدامات انجام شده براي ساماندهي اين بنا گفت: «از زمان جنگ تحميلي 8 ساله بقاياي سنگرسازي عراقي ها در اين بنا وجود داشت. در حال حاضر تنها يك سنگر به عنوان ميراث دفاع مقدس تخريب شده است. اين سنگر از بيرون محوطه قابل ديدن نيست و در نقطه اي واقع شده كه با آغاز فعاليت هاي كاوش، مي تواند به عنوان انبار يا محل اقامت مسئولان حفاري مورد استفاده قرار گيرد.»
در طول سال هاي پس از جنگ نيز ساختمان سازي در نقاط مختلف كرمانشاه از جمله قصرشيرين رونق گرفت. در اين فعاليت ها، توجه خاصي به آثار تاريخي _ فرهنگي نمي شد. به طور مثال در محوطه آتشكده چهارقاپي، محوطه اي را براي ساخت آپارتمان انتخاب كرده و پي آن را نيز حفاري كرده بودند كه ادامه اين كار از سوي سازمان ميراث فرهنگي متوقف شد. در سال جاري آخرين بقاياي پي ريزي و آرماتوربندي هاي ايجاد شده در اين محوطه جمع آوري شدند. علف هاي هرز محوطه نيز پاكسازي شد. در صورتي كه اعتبار كافي در اختيار قرار گيرد و مشكلي براي انجام فعاليت كاوش پيش نيايد، حفاري در اين بنا ادامه خواهد يافت.»
وجود شواهدي از نوع معماري اوايل اسلامي، ترديدي را در ساساني بودن اين بنا به وجود آورده است. حفاري هاي سال جاري، به اين شك و ترديدها پايان مي دهد.
آتشكده چهارقاپي، از سنگ و ملات گچ ساخته شده و داراي گنبدخانه مركزي است. اين بنا از نظر معماري و نحوه چيدمان سنگ ها براي بررسي ساخت و ساز و معماري در اواخر دوره ساساني و اسلامي است.